دی ۵, ۱۳۹۶

سلول درمانی

سلول درمانی و پزشکی بازساختی

سلول درمانی (Cell Therapy) به پیوند سلول زنده از خود فرد یا فرد سالم دیگر با هدف بازسازی بافت بدن گفته می شود. سلول ها کارخانه های قدرتمندی هستند که می توانند اثرات درمانی را از طریق روشهای متعددی اعمال نمایند. سلولها می توانند در محل آسیب لانه گزینی کنند، مواد محرک رشد ترشح کنند و در برخی موارد به سلول های دیگری تبدیل شوند. این تطبیق پذیری باعث می شود سلول درمانی به طور قدرتمندی عمل کند و امکان بالایی برای درمان بیماری های غیر قابل برگشت فراهم‌ نماید. نیازی به گفتن نیست اما این یک زمان هیجان انگیز در تاریخ است. درمان با پیوند سلول و یا احتمالا، سلول درمانی در ترکیب با داروها آینده سلامت انسان خواهد بود.

در سلول درمانی ممکن است سلولهای بالغ (تمایز یافته) پیوند شوند، مثلا پیوند سلولهای پوستی برای درمان ویتیلیگو (لک و پیس)، یا ممکن است از سلولهای بنیادی بافتی مانند سلولهای بنیادی چربی یا مغز استخوان استفاده شود.

در روش سلول درمانی می توان تعداد سلول ها را با استفاده از کشت آنها در خارج از بدن افزایش داد، سپس تزریق سلول ها به بیمار موجب ترمیم بافت و بهبود بیماری می شود.

سیستم پزشکی امروز مبتنی بر درمانهای دارویی است. داروها عموما با اتصال به سطح سلول و یا با اعمال یک اثر آنزیمی، واکنشهای داخل سلول را تنظیم می کنند. اگرچه داروها اغلب می توانند سیستم بدن را تحریک کنند اما به ندرت توانایی بازگرداندن بافت ها یا سیستم های بدن به حالت قبل را دارند. این رویکرد منجر به تاسیس سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۱۹۰۶ شد.

حدود ۱۱۲ سال می گذرد و متاسفانه رویکرد ما به سلامت انسان تغییر چشمگیری نداشته است. علی رغم پیشرفت های صورت گرفته در پزشکی استاندارد هنوز نتوانسته ایم برای برخی بیماری های مزمن و صعب العلاج درمان مناسبی ارائه دهیم. به همین دلیل، شاخه جدیدی در علم پزشکی به منظور پیداکردن راهکارهای درمانی نوین به نام “پزشکی بازساختی” ایجاد گردید.

این حوزه از علم به قدری مورد توجه دانشمندان و پزشکان قرار گرفته که بخش جداگانه ای را در کتاب های مرجع پزشکی از جمله کتاب مبانی طب داخلی هاریسون از سال ۲۰۰۸ به خود اختصاص داده است. “پزشکی بازساختی” شاخه ای از پزشکی است که هدف آن بازسازی، ترمیم یا جایگرینی سلولها، بافت یا ارگان آسیب دیده یا از دست رفته بدن است.

این شاخه از علم نوین پزشکی شامل بخش های مختلفی از جمله سلول درمانی، ژن درمانی، مهندسی بافت و درمان با سلول های ایمنی می شود.

از سلولهای بنیادی جنینی با توجه به احتمال سرطانزایی برای درمان بیماریها استفاده نمی شود مگر آن که در آزمایشگاه به سلولهای مشخصی مثلا قلبی یا عصبی تبدیل شوند. اینکه از چه سلولی (تمایز یافته یا بنیادی)، چه منبعی (خود بیمار یا فرد دیگر)، به چه روشی (تزریق داخل بافت یا خون و …) و به چه تعدادی پیوند صورت گیرد بر اساس علت و شرایط بیماری تعیین می شود.

سلول درمانی

تعریف سلول های بنیادی

سلول های بنیادی پایه تکثیر و گسترش سلولی در تمامی موجودات پرسلولی هستند. این سلول ها توانایی تکثیر و خودنوسازی داشته و به انواع سلول های بافت های مختلف تمایز می یابند. اولین مرحله وجود سلول های بنیادی در حیات موجودات در بلاستوسیت دوره جنینی است و پس از آن در طول زندگی در انواع بافت های بدن حضور داشته و در صورت آسیب سلول ها تکثیر شده و به سلول های بافت مورد نظر تمایز می یابند.

سلول های بنیادی با توجه به توانایی آنها در تبدیل و تمایز، به انواع گوناگون همه توان، پرتوان، چند توان، و تک توان طبقه بندی می شوند.

سلول های همه توان Totipotent: سلول هایی هستند که قادرند خودنوسازی (یعنی تولید یک سلول نظیر خود) می توانند نه تنها تمام سلول های تمایز یافته بدن را بسازند، بلکه قادرند سلولهای تشکیل دهنده پرده های خارج جنینی، کیسه زرده و جفت را تولید کنند.

  • یک نوع کرم پهن به دلیل وجود سلول های بنیادی خاص در بدنش، قادر است اگه به صد قطعه هم تقسیم شود هر قطعه یک کرم کامل و سالم را پدید آورد که این سلول های بنیادی همان سلول های بنیادی پرتوان هستند.

سلول های پرتوان Pluripotent: سلوهایی هستند که علاوه بر قابلیت خودنوسازی (یعنی تولید یک سلول نظیر خود)، می توانند انواع سلول تمایز یافته بدن را تولید کنند. یعنی بتوانند همه ۲۰۰ نوع سلول بدن انسان را چه بنیادی و چه غیر بنیادی بسازند.

  • سلول های بنیادی پرتوان، بخاطر این که قادرند به طور نامحدود در آزمایشگاه زنده بمانند و تکثیر شوند و همچنین از این جهت که می توانند انواع سلول های دیگر را بسازند، کاربردهای زیست-پزشکی دارند.

سلول های چند توان Multipotent: سلول های بنیادی چند توان سلولهایی هستند که علاوه بر قابلیت خودنوسازی (یعنی تولید یک سلول بنیادی دیگر مثل خود)، می توانند بسته به شرایط محیطی، چند نوع یا چندین نوع سلول تمایز یافته (یعنی غیر بنیادی) مختلف را تولید کنند.

  • به عنوان مثال، سلول های بنیادی خونساز از جمله سلول (Hematopoietic Stem Cells) های بنیادی چندتوان هستند چون علاوه بر خود، می توانند چند نوع سلول تمایز یافته متفاوت را بسازند. برخی از سلول های تمایز یافته که توسط سلول های بنیادی خونساز تولید می شوند، عبارتند از: گلبول قرمز خون، نوتروفیل، بازوفیل، منوسیت و…..

سلول های تک توان Unipotent : سلولهای بنیادی تک توان سلول هایی هستند که علاوه بر قابلیت خودنوسازی (یعنی تولید یک سلول بنیادی دیگر مثل خود)، می توانند فقط یک نوع سلول تمایز یافته را تولید کنند.

  • به عنوان مثال، سلول های بنیادی اسپرماتوگونیال (Spermatogonial Stem Cells) از جمله سلول های بنیادی تک توان هستند چون علاوه بر خود، فقط می توانند یک نوع سلول تمایزیافته (یعنی اسپرم) را بسازند.
  • همچنین سلولهای بنیادی ماهیچه ای موسوم به سلول های ماهواره ای (Satellite cells) این گونه اند، چون علاوه بر خود، فقط می توانند سلول های ماهیچه ای بسازند.

سلول های بنیادی جنینی:

این سلول ها از توده سلولی داخلی بلاستوسیت، ۳ تا ۵ روز بعد از تشکیل تخم، به دست آمده و قادرند به انواع سلول های مختلف بدن یک موجود تبدیل شوند. این سلول ها تحت شرایط مناسب، به طور نامحدود رشد و تکثیر می یابند. سلول های بنیادی جنینی پر توان هستند، بدین معنی که می تواند منجر به تشکیل انواع رده های سلولی بدن شوند. این سلول ها منبع با ارزشی جهت درمان بیماری ها محسوب می شوند.

سلول های بنیادی بزرگسالان:

این سلول ها از سلول های بنیادی جنینی تکامل یافته تر هستند و قادرند به انواع سلول های مختلف بافت خاص یا اعضای بدن تبدیل شوند. این سلول ها وظیفه ی جایگزینی مداوم سلول های از بین رفته با سلول های جوان را بر عهده دارند.

این سلول ها فقط قادرند به سلول های بافت هایی که در آن قرار دارند تبدیل شوند. برای مثال، سلول های بنیادی تشکیل دهنده کبد قادرند به سلول های بافت کبد تبدیل شوند و قادر نیستند به سلول های بافت قلبی تبدیل شوند.

سلول های بنیادی بند ناف:

بند ناف از محصولات زایمانی است که بعد از تولد نوزاد دور ریخته می شود. درحالیکه خون بند ناف غنی از سلول های بنیادی است. این سلول ها همانند سلول های خونساز حاصل از مغز استخوان، توانایی بالایی در درمان بیماری های خونی و سرطان دارند.

سلول های پرتوان القایی:

سلول هایی هستند که در آزمایشگاه مهندسی شده و همانند سلول های بنیادی جنینی رفتار می کنند. این سلول ها با وارد کردن ۴ ژن سلول های تک توان به سلول هایی مانند فیبروبلاست، به سلول های پر توان تبدیل می شوند. این امر موجب می شود تا محققان بتوانند از سلول های خود فرد، سلول های پرتوان القایی را ایجاد کنند که همانند سلولهای بنیادی رویانی قادرند به انواع سلول ها تمایز کنند. این روش به خصوص برای مطالعات آزمایشگاهی امری مفید است اما باید آزمون های زیادی جهت بررسی کارآمدی آن صورت گیرد تا بتوان به عنوان یک منبع سلول یا بافت به منظور درمان پزشکی مورد استفاده قرار گیرد.